Hayvanlar niçin kış uykusuna
yatarlar?
Kış mevsimi yaklaştıkça, hava soğur, günler
kısalır, yapraklar renk değiştirir ve yere düşerler, kar toprağın
üzerini kaplar. İnsanlar sıcak alışveriş merkezlerinde ihtiyaçlarını
alıp, sıcak arabalarında, sıcak evlerine gelirler. Üzerlerine kazaklar,
hırkalar giyerler. İyi de, tabiatta doğal ortamda yaşayan hayvanlar kışı
nasıl geçirir, hiç düşündünüz mü?
Bir kısmı daha ılıman yerlere göçerler. Bu
konuda kuşlar ve balıklar avantajlıdır. Bazıları kendilerini kışa adapte
ederler, daha kalın yeni tüyler çıkarırlar. Hatta bazı tavşan türlerinde
karda saklanabilmek için tüyler beyazlaşır. Bazıları yiyeceklerini
önceden depoladıkları bir sığınak bulurlar. Bazıları da toprakta derin
tüneller açarlar ama bazıları için de kış mevsimini uyuyarak geçirmekten
başka çare yoktur.
Genellikle ayıların kış uykusuna yattıkları
bilinir ama bu doğru değildir. Gerçi ayılar kışın mağaralarda uzun uzun
uyurlar ama bu kış uykusu değildir. Daha doğrusu kış uyku su bir çeşit
uyku değildir. Normal canlılarda uyanıkken ve uyku halindeyken, vücut
ısısında ve metabolizmanın çalışmasında ciddi bir fark yoktur. Oysa kış
uykusu, hayvanların hayat ile ölümü ayıran çizgiye kadar gelmeleri
şeklinde tanımlanabilir.
Bazı hayvanların kış uykusuna yatmalarının iki
sebebi vardır: Havanın çok soğuması ve yiyecek bulma güçlüğü. Soğuk
havada yaşayabilmek için hayvanların daha çok enerjiye ihtiyaç
duymalarına rağmen karlı kış günlerinde yiyecek bulma imkanı azalır. Kış
uykusu bu zor mevsimde hayvanın enerji ihtiyacını azaltır, enerji
tasarrufu sağlar.
Kış uykusu bildiğimiz şekilde uyumak değildir.
Buna bilim dilinde 'hibernasyon' diyorlar. Vücut ısısının ortam
sıcaklığına düştüğü bu durumu birçok balık türünde, kurbağalarda,
sürüngenlerde, kuşlarda ve memelilerde görebiliyoruz.
Hakiki anlamda kış uykusuna yatan bir hayvanı (hibernatör)
gördüğünüzde, ölmüş olduğunu sanabilirsiniz. Vücut ısıları sıfır
dereceye kadar düşebilir. Bir dakika içinde sadece birkaç kez nefes
alırlar, kalp atış hızı o kadar düşüktür ki, hissedilmez bile. Havalar
ısındığında ise vücudun normal düzene geçmesi sadece birkaç saat alır.
Kış uykusuna yatan hayvanlar, uyku süresince
kendi vücutlarındaki yağı tükettikleri gibi ara ara uyanarak
bulundukları yere yazdan stok ettikleri yiyeceği yiyenler de vardır.
Kış uykusu sırasında hayvanlar vücut
ağırlıklarının yüzde kırkına yakınını kaybederler. Bu kaybın yüzde
90'ına periyodik olarak uyanmalardaki ısı üretimi ve enerji kaybı sebep
olurken geri kalan yüzde 10 kayıp ise uyku sırasında olur. Kış uykusu
kış boyunca sürmez. Hayvanlar havaların soğumaya başlaması ile birkaç
günlük bir uyku periyoduna girerler. Kış mevsiminin şartları
ağırlaştıkça bu periyotlar uzar.
